Karpið

Ef maður myndi ganga á milli fólks og spyrja „hvað er það leiðinlegasta sem hægt er að ræða í pólítík” þá er ekki ósennilegt að margir myndu segja að deiliskipulög væru svarið. Það er nefnilega fátt sem er jafn fljótt að fá fólk til að missa athyglina og áhugann og að byrja að ræða þessi deiliskipulög, og því á ég erfitt verkefni í höndum að fá fólk til að lesa meira en þessa einu málsgrein hér í upphafi.

Því deiliskipulög skipta miklu máli, og hafa mikil og víðtæk áhrif á líf okkar allra. Þau hafa áhrif á hversdagslífið; hvernig íbúðin mín er í laginu, hvort ég hafi kjörbúð í hverfinu, hvað er langt í skóla og vinnu, hvernig er þægilegast að ferðast, hvort það sé öruggt fyrir börnin mín að leika sér úti, og svo mætti lengi telja.

En þau hafa líka dýpri, óljósari áhrif sem skipta alveg jafn miklu máli.

Í síðustu sveitarstjórnarkosningum var staðan á húsnæðismarkaðinum eitt stærsta málefnið og allir kepptust við að lofa sem flestum íbúðum. Sama var uppi á teningnum í alþingiskosningunum árið áður. Og sveitarstjórnarkosningum þar áður. Og alþingiskosningunum fyrir það. Og það er alveg augljóst að húsnæðismarkaðurinn verður alveg jafn stórt vandamál í næstu kosningum, hvort heldur til alþingis eða til sveitarstjórna.

Hver stal kökunni úr krúsinni í gær?

Miðað við hvað húsnæðismarkaðurinn hefur verið slæmur lengi og hvernig allir flokkar sammælast að takast á við þann vanda, þá gæti einhverjir furðað sig á því af hverju staðan virðist bara versna og versna. 

Það hafa margir misgáfulegir sökudólgar verið nefndir til sögunnar til að reyna að útskýra þennan mikla vanda. Skortur á vinnuafli, erfiðleiki við fjármagna stór verkefni í hávaxtaumhverfi, gríðarleg fólksfjölgun langt umfram áætlanir, þétting byggðar, Borgarlínan, fjárfestar, hagnardrifin leigufélög, AirBnB og svo mætti lengi telja.

Nú ætla ég ekki að halda því fram að ekkert af þessum ástæðum skipti máli, og að deiliskipulög séu eini sökudólgurinn. Vandamálið er flókið og allt, eða allavega margt, af þessu spilar sína rullu í að koma í veg fyrir að markaðurinn nái einhverju alvöru jafnvægi.

En deiliskipulög spila stórt hlutverk í þessu, og það er alveg ótrúlegt að þau hafa í raun alveg sloppið óhutt í gegnum alla þessa umræðu án þess að nokkur líti þau alvarlegum augum. En mögulega er það einfaldlega vegna þess að þau eru svona drepleiðinleg.

Með lögum skal land byggja 

Hvernig byggir maður hús á Íslandi? Áður en maður finnur einhvern til að fjármagna verkið, áður en maður ræður arkítekt, áður en maður hendir í eina góða tölvuteiknaða mynd af lokaútliti þar sem sólin skín og allir eru úti að leika, þá þarf maður fyrst að glugga í reglubókina. Deiliskipulagið.

Fæstir kynna sér nokkrun tíma þessi deiliskipulög, eðlilega. Það eru löng, tæknileg, þurr, og mest af öllu drepleiðinleg. En þau eru reglubókin sem stýrir allri uppbyggingu í kringum okkur. Og þau eru mun víðtækari en flestir gera sér nokkura grein fyrir.

Ég ætla ekki að fara að leggja til að við leggjum deiliskipulag niður, né ætla ég að halda því fram að hafa ákveðið regluverk, og ákveðin skilyrði, við uppbyggingu sé ekki skynsamlegt. En ég ætla að halda því fram að deiliskipulög gangi of langt, og séu allt of niðurnjörvuð.

Mér er minnisstætt þegar ég var í íbúðarleit fyrir rúmlega tveimur árum síðan. Ég, líkt og flestir sem gagna í gengum slíkt ferli, skoðaði gríðarlegan fjölda íbúða á netinu og kíkti í heimsókn í þó nokkrar. Ég skoðaði meðal annars margar nýlegar, og jafnvel glænýjar, íbúðir og það var eitt sem sló mig. Það var mikill fjöldi verkefna sem virkuðu mjög flott. Góð staðsetning, mikið af nærþjónustu, góðar samgöngutengingar, flottar innréttingar.

En sjálfar íbúðirnar voru svo bara alveg ótrúlega óheillandi. Mikið um langar og þröngar íbúðir. Mikið af göngum, myrkri og bara mjög vannýttum fermetrum. Og með fermetraverðið jafn hátt og raun ber vitni þá munar þar um mikinn.

Þetta var alveg gegnumgangandi vandamál með nær öll nýleg verkefni, og ég skildi ekkert af hverju þessir sprenglærðu arkítektar gátu ekki hannað íbúðir án þess að annar hver fermetri væri illa nýttur. Svo þegar ég fékk tækifæri til að tala við verktaka í bransanum þá spurði ég hann af hverju þetta væri svona.

Og hver var ástæðan sem hann gaf upp? Jú, deiliskipulagið góða. Því kvaðirnar sem sveitarfélögin voru að setja á þessar framkvæmdir voru alveg ótrúlegar. Byggingin mátti bara vera með svona há, taka upp svona mikið pláss af lóðinni, og vera með svona mikið rúmmál. En hún þurfti samt að hafa akkúrat X 2ja herbergja íbúðir, Y 3ja herbergja íbúðir, Z 4ja herbergja og ekki svigrúm gefið. 

Þegar þú bætir svo við bílakjallaranum, geymslunum, og lyftunni þá er lítið sem arkítektinn getur gert. Hann stendur frammi fyrir svínslegu púsli, og verkefnið fer frá því að vera ‘hvernig hanna ég góðar íbúðir‘ yfir í ‘hvernig í andskotanum kem ég öllu þessu fyrir‘.

Einhver gæti spurt af hverju verktakarnir sæki ekki bara um breytingu á deiliskipulaginu. Og þeir gera það vissulega stundum. En að fá breytingar á deiliskipulagi í gegn er því miður hægara sagt en gert. Ég ætla ekki að fara út í nákvæmlega hvernig það virkar, en reyndin er sú að ferlið tekur gríðarlega langan tíma og það er ekkert gefið að verktakinn fái að því loknu, þær breytingar sem hann sóttist eftir

Og á meðan situr verktakinn með ónýtta lóð og háan fjármagnskostnað, svo það er ekki furða að margir velji frekar púslið.

Og með ólögum eyða

Þetta er einungis eitt af mörgum dæmum þess hvernig deiliskipulög gera uppbyggingu erfiðari, dýrari og tímafrekari. Enda er þetta einungis fyrsta grein af mörgum sem ég hyggst skrifa um þetta viðfangsefni, og hvernig ég sé fyrir mér breytingar á þessu rótgróna kerfi. En þær breytingar er hægt að kjarna á mjög einfaldan hátt. Við skulum algjörlega hafa einhvern ákveðinn ramma um framkvæmdir, en í guðs lifandi bænum, höfum ramman einfaldan og leyfum fólki einfaldlega að byggja. Nóg er þörfin.