Gunnhildur Birna Gunnarsdóttir skrifar
Heimsmálin hafa tekið stakkaskiptum síðan Donald Trump var kosinn 47. forseti Bandaríkjanna fyrir um ári síðan. Venesúela og Grænland er á lista þeirra landa sem Trump ásælist en fleiri lönd hafa verið nefnd, til dæmis Kanada.
Trump ber við þjóðaröryggi þegar hann ásælist flest þessi lönd þótt forsendurnar séu mismunandi til suðurs og norðurs. Í tilfelli Grænlands segist hann óttast ásókn Kínverja og Rússa í Grænland sem sé staðsett á mikilvægum stað með tilliti til varna og alþjóða pólitíkur. Trump segist ekki vilja fá Rússa í bakgarðinn og gleymir líklega að annað landsvæði sem Rússa seldu Bandaríkjunum árið 1867 er aðeins 88 km frá Rússlandi og því mun nær en Grænland. Ef til vill stafar það áhyggjuleysi af þeirri tilhneigingu fólks að hafa meiri áhyggjur af mótherjum en samherjum.
Öryggi framar öllu en öryggisbandalaginu fórnað
Önnur skýring sem Trump gefur er hin gullna hvelfing, varnarkerfi sem Bandaríkin vinna að á næstu árum til að verjast drónaárásum og kjarnorkuflaugum Oreshnik. Samkvæmt varnarsamningi milli Danmerkur og Bandaríkjanna frá 1951 er hins vegar engin þörf á breytingum til að koma slíkri hvelfingu upp þar sem að Bandaríkjamenn hafa allar þær heimildir sem þeir þurfa til að setja upp slíkar varnir með stuðningi annarra NATO ríkja.
Fólk veltir því óhjákvæmilega fyrir sér hverjar hvatir forsetans eru þegar rökin eru jafn veik eða mótsagnakennd og raun ber vitni. Ekki aðeins virðist Trump vera tilbúinn til þess að fórna varnarsambandinu NATO fyrir gullna hvelfingu sem nær yfir Grænland, heldur virðist hann í sinni þversagnakenndu stefnu lítið skeyta um öryggi Bandaríkjanna almennt. Líklega vakir því eitthvað annað fyrir forsetanum.
Donroe kenningin eða fótspor James Buchanan
Vesturlönd og vinaríki eiga milljarða Dollara af bandarískum ríkisskuldabréfum. Japan á mjög mikið, um þetta leyti í fyrra um 1200 Dollara, Bretland tæplega 890 milljarða, Belgía 480, Kanada 470, Lúxemborg 420, Frakkland 375 og svona mætti halda lengi áfram. Á heildina litið, með öðrum löndum eins og Kína, Indlandi, Ísrael og Cayman eyjum, er um að ræða tæplega 10 þúsund milljarða Dollara. Bara skuldabréf Evrópuríkjanna sem hér eru nefnd eru álíka og öll fjárlög bandaríska ríkisins. Það má leiða að því líkur að sprengi forsetinn NATO muni önnur ríki sambandsins líta til annars gjaldmiðilis en Dollarsins með tilheyrandi hruni á gengi hans.
Þá eru hagsmunir Bandaríkjanna af NATO síst minni en hagsmunir hinna NATO ríkjanna af veru Bandaríkjanna í samtökunum. Bandaríkin greiða 16% af kostnaði við NATO og njóta því yfirgnæfandi betra baklands sem það ríki sem helst lendir í átökum á heimsvísu. Útgjöld Bandaríkjanna til varnarmála eru hinsvegar töluvert meiri en öll samanlögð útgjöld hinn NATO ríkjanna og þar liggur því grundvallarstyrkur sambandsins. Bandaríkin eru samt átakasækin miðað hin NATO ríkin, en í því sambandi verður að hafa í huga að NATO er varnarsamband. Það hefur tryggt öryggi Bandaríkjanna nokkuð vel í 76 ár og líklega tryggt, í það minnsta okkur Íslendingum, mestu velferð og frið (á líklega besta stað jarðar) sem mannfólkið hefur nokkurn tímann notið.
Þegar litið er til gyllingaráráttunnar, og þá er ekki átt við innleiðingar Íslendinga á evrópskum tilskipunum, og löngunar forsetans í vegtyllur og upphafningu má líka álykta að það sem hann ásælist sé fyrst og fremst sú upphafning sem fælist í því að vera forseti sem hefur stækkað Bandaríkin. Sú skýring er jafn líkleg og aðrar enda hefur hann bæði ásælst Kanada og Grænland sem fimmtugasta og fyrsta ríki Bandaríkjanna.
Ryki slegið í augu heimsbyggðarinnar?
Það er þó líklegra að þessi ásælni mannsins í sjálfsupphafningu skili sér ekki í fjölgun ríkja bandalagsins í Norður-Ameríku heldur fækkun. Nokkur fjöldi ríkja hefur ýtt fast á móti forsetanum, m.a. vegna fjárveitinga sem hann hefur haldið aftur af til blárra ríkja en veitt rauðum ríkjum. Þá hefur valdsækni forsetans og stjórnunarhættir hans með tilskipunum fest dómstóla í frumskógi málaferla þar sem rauði þráðurinn er hundsun stjórnarskrárinnar. Nýjasta dæmið er hótun Trump um að beita lögum sem ætluð voru til að berja niður uppreisnir ríkja með hervaldi. Lögin eru frá 1807 og forsetinn virtist vilja beita þeim gegn borgurum í Minneapolis í Minnesota. Ríkisstjórinn þar, Tim Walz, hefur m.a. kallað út þjóðvarðliðið til að verjast innflytjendaeftirliti Bandaríkjanna, ICE.
Bandaríkjamenn deila sömu áhyggjum og Íslendingar, og reyndar mörg önnur vestræn ríki. Þær helstu eru verðbólga, atvinnuleysi og efnahagsástandið almennt. Skoðanakannanir sýna að Trump á í vandræðum og tölurnar versna sífellt. Líklegir hvatar sem valda frekara falli hans í skoðanakönnunum eru innrás í Venesúela þar sem einræðisherranum Maduro var rænt, ásælni Trump í Grænland og loks dráp ICE á ríkisborgurum. Það er því vel hægt að færa rök fyrir því að áhersla Trump á Grænland sé til þess að breiða yfir mikilvæg innanlandsmál, sérstaklega hækkandi framfærslukostnað, sem er enn forgangsverkefni kjósenda. Enda er það gömul saga og ný að misjafnir þjóðarleiðtogar beini athygli fólks að heimsmálum og kaupa sér þannig tíma til að valda usla heima fyrir, nær óáreittir. Stefnir þar í óefni nú þegar öll hin NATO ríkin þurfa að þétta raðirnar og selja bandarísk ríkisskuldabréf, ásamt því að leita eftir öðrum samstarfsaðilum.
Mikill meirihluti kjósenda telur að Trump sé meira upptekinn af eignarnámi Grænlands en að taka á þeirra efnahagsáhyggjum, sem gæti leitt til verulegra pólitískra bakslaga og hugsanlegra kosningataps nú þegar mið kjörtímabilið er framundan í ríkjum þar sem efnahagslegur stöðugleiki er lykilatriði. Breytingin á viðhorfum kjósenda bendir til þess að metnaður Trumps fyrir Grænlandi muni skila færri lykilkjörmönnum og grafa enn frekar undan pólitískri stöðu hans.
Þá er er alþjóðleg og innlend andstaða við áætlanir Trumps varðandi Grænland mikil og margþætt. Danmörk og önnur bandalagsríki NATO hafa sýnt mikla staðfestu gegn risanum og öllum tilraunum Bandaríkjanna til að eignast Grænland. Þar kemur til álita einnig að NATO samstarfið hefur auðvitað byggt á milli samþættingu yfirstjórnar herafla NATO ríkjanna og herafli Bandaríkjanna sver hollustueið við stjórnarskrána en ekki forsetann.
Það er því kannski ekki nema von af öllu framansögðu að dregin sé sú ályktun að líklegra sé að Trump missi frá sér ríki en eignist, og endi sem forseti 47 ríkja sambands fremur en 51 ríkja sambands.
