Gunnhildur Birna Gunnarsdóttir skrifar
Hvers vegna málefnaleg umræða skiptir máli
Með tilkomu stjórnarslita og í ljósi þess að kosningabarátta verði í forgrunni næstkomandi vikur er áhugavert að velta fyrir sér hvaða áhrif upplýsingaóreiða og bergmálshellar (e. echo chambers) geta haft á alþingiskosningar hér á landi. Við sjáum í bandarísku forsetakosningunum hvernig falsfréttir og skautun geta auðveldlega mótað skoðanir fólks og umræðu, líklegast með slæmum afleiðingum, hvort sem það hefur afgerandi áhrif á úrslit kosninga eða ekki. Þrátt fyrir að Ísland sé lítið samfélag er hægt að koma auga á hvernig ýmsar rangfærslur ná að skjóta rótum í almenningsumræðunni. Þetta á sérstaklega við á samfélagsmiðlum þar sem fólk sér oftast eitthvað sem það er nú þegar sammála.
Er ekki bara fínt að vera inni í hellinum?
Bergmálshellar eru svokölluð rými á netinu (oftast á samfélagsmiðlum) þar sem fólk heyrir í raun bara þær raddir sem staðfesta þeirra eigin skoðanir. Þetta gera reiknirit, eða algóriþmar, að verkum. Sem sagt, svipað og við sjáum vörur í netverslunum og auglýsingar á netinu sem eru í takt við fyrri kauphegðun og samræður okkar við aðra.
Þannig að ef ég styð til dæmis Samfylkinguna (eða annan flokk) og tala mikið um það, skoða efni um flokkinn eða hversu slæmur einhver annar flokkur er, þá birtist mér enn meira efni sem styrkir mig í þeim skoðunum og færir mig nær fólki með svipaðar skoðanir. Ef ég legg mig ekki fram við að kynna mér önnur sjónarmið heldur sú hringrás áfram og líklegt er að ég festist í áðurnefndum bergmálshelli.
Þetta kann að vera voða kósý, enda gott að sjá bara og heyra það sem okkur þykir kunnuglegt. Og flestum finnst okkur það sem er kunnuglegt, líka þægilegt. En ef við missum okkur í þessu verður erfitt að sjá heildarmyndina og við hættum að þola gagnrýna umræðu. Einnig verður auðveldara að plata okkur ef við þolum ekki gagnstæðar skoðanir við okkar, þ.e. við gleypum auðveldlega við röngum upplýsingum. Þannig þrífst upplýsingaóreiða og verður um leið einstaklega áhrifamikið tól til að hafa áhrif, til dæmis á kjósendur. Það er einnig oft talað um í dag að stjórnmál í dag séu svokölluð “post-truth politics,” þar sem við styðjum frekar það sem samræmist okkar skoðunum frekar en það sem er í raun skynsamlegast. En það er efni í annan pistil.
Heimspekingar eins og John Stuart Mill töluðu einmitt um hversu mikilvægt það er að takast á við ólíkar skoðanir til að komast að sannleikanum. Ef fólk fær ekki að heyra gagnstæðar skoðanir, eru minni líkur á að það taki upplýstar ákvarðanir, sem er bein ógn við lýðræðið.
Hver ber ábyrgð á að tryggja málefnalega umræðu?
Það er auðvelt að benda á fjölmiðla sem ábyrgðaraðila fyrir upplýsingaóreiðu en við kjósendur þurfum líka að vera vakandi og gagnrýnin. Enda þrífast falsfréttir best á samfélagsmiðlum. Að hafa fjölbreytta fjölmiðlun er lykilatriði en að auka skilning fólks á því hvernig á að meta upplýsingar er jafn mikilvægt. Bandaríska reynslan sýnir okkur að án heiðarlegrar fjölmiðlunar og upplýsingalæsis verður umræðan grundvölluð á gildishleðslu frekar en staðreyndum.
Leiðin áfram fyrir Ísland
Við þurfum að rækta samfélag þar sem fólk er hvatt til að meta upplýsingar á gagnrýninn hátt og ræða málin án þess að grípa til skautunar. Við viljum byggja samfélag þar sem ólík sjónarmið fá pláss og kjósendur geta myndað sér skoðanir sem byggja á traustum og raunverlegum upplýsingum. Við getum náð að forðast ógnir upplýsingaóreiðu og styrkja lýðræðislegar ákvarðanir með því að tryggja fjölbreyttar og gagnrýnar umræður.
