María Rut Kristinsdóttir skrifar
„Vókisminn er loksins á undanhaldi“ segir hann og brosir, kankvís – sigurviss. Hann lokar tölvunni. Leggur fætur á skrifborðið og hugsar með sér: „Loksins er hægt að þagga aðeins niður í þessu liði sem þykist vita betur. Laufblöðin eru loksins fallin. Þessi glimmerfroðufellandi laufblöð sem sífellt troða einhverjum helvítis kreddum upp í opið kokið á okkur hin sem trúum á hefðbundin og góð gildi – venjuleg gildi.“ Hann andar léttar. Horfir á vegginn þar sem rykug brúðkaupsmynd frá sjöunda áratugnum hangir og muldrar með sjálfum sér: „Nú getum við hafist handa við að koma hlutum aftur í eðlilegt horf. Karl, kona, Jón og Gunna. Þau eiga sín börn, mæta í vinnuna, og halda svo kjafti. Ahh eins og lífið var hér áður fyrr. Miklu einfaldara. Ekki þessi helvítis fjölbreytileiki.“
Hvað er þetta „vók“?
Það eru nokkur ár síðan ég fór að heyra fleiri og fleiri einstaklinga setja hugtakið „vókisma“ á dagskrá (e. woke). Ég fór að taka eftir því að ákveðnir andstæðingar fjölbreytileikans fóru að nota þetta hugtak og búa til ímyndaðan óvin – hið svokallaða „vók“ fólk. Í því skyni að bera út þann boðskap að nú sé mál að linni. Fólk sé farið að heimta alltof mikið af venjulegu fólki. Þetta eru kannski ekki margir einstaklingar sem tönnlast á þessu hugtaki. En þeir eru áhrifamiklir. Hafa flestir ákveðinn vettvang til að koma þessum „nýja“ merkmiða á dagskrá.
En hvað er þetta vók? Þegar ég spyr fólk þá fæ ég mörg mismunandi svör. Er „vók“ bara einhver tilfinning? Eða andstæða við eitthvað? Hvað? Mannréttindabaráttu? Kvenréttindi? Baráttu fólks fyrir plássi og tilveru? Fólk sem hefur hátt um kynbundið ofbeldi?
Eins og með svo margt annað þá virðist þessi nýi uppáhalds merkmiði sumra vera ættleiddur frá Bandaríkjunum. „Woke“ í bandarísku samfélagi var upphaflega notað í baráttu svartra fyrir tilverurétti sínum snemma á 20 öld. Að vera „woke“ þýddi að viðkomandi var vel upplýstur (informed), menntaður (educated) og meðvitaður um félagslegt misrétti (social injustice) og kynþáttamisrétti (racial inequality).
Goðsögnin Lead Belly söng til að mynda um vókisma og bað fólk um að tileinka sér þann þankagang þegar það kom að því að berjast fyrir auknum réttindum og gegn kynþáttamisrétti í Bandaríkjunum. Í kjölfar Black Lives Matter byltingarinnar tók þetta hugtak sig upp aftur í meginstraumsumræðu. Þá risu ákveðnir Repúblikanar upp á afturfæturna og fóru að skilgreina sig sem „anti-woke“. Meðal annars Donald Trump, Ron DeSantis og Vivek Ramaswamy svo dæmi séu tekin. Þeir hafna vókismanum. „We will never ever surrender to the woke agenda,“ hefur DeSanits til að mynda látið hafa eftir sér.
Það fer raunar eftir því hvern þú spyrð hvort fólk upplifi vókisma sem jákvæðan eða neikvæðan. Og í rauninni er það vandinn við merkimiða sem afmá mennskuna. Það er svo einfalt að pakka öllu saman í eitthvað hugtak. Svarthvítur heimur og allt það. Íhaldsöflum virðast stafa mikil ógn af fólki sem berst fyrir félagslegu réttlæti. Ég las einmitt um daginn þá gagnrýni á Sjálfstæðisflokkinn að kjósendur hans væru á því að flokkurinn væri of „veikur fyrir vókisma og búinn að gleyma sínu grundvallarerindi“. Sjálf er ég líklega alveg ótrúlega vók í huga margra. Verandi hinsegin kona, sem barist hefur gegn kynbundnu ofbeldi á opinberum vettvangi. Ef það er að vera vók skal ég með glöðu geði gangast við því. En er þetta svona einfalt?
Tærasta birtingarmynd frelsis?
En er ekki einhver þversögn fólgin í því að sömu einstaklingar og segjast afneita merkimiðapólitík hafi fundið sér enn einn merkmiðann til að hengja á einhvern meintan andstæðing? Getur verið að merkimiðar grafi stundum undan raunverulegum tilgangi réttindabaráttunnar? Með því að flokka okkur í liðin „við og þið“ þá erum við almennt að taka þátt í að halda áfram skautandi umræðu sem skilar kannski ekki árangri fyrir heildina. Gjáin heldur áfram að breikka á milli fólks. Það er auðvitað auðvelt að láta hugtökin afvegaleiða áttavitann sinn. Frjálslyndið klemmist svo yfirleitt á milli jaðranna. En hornsteinn frjálslyndis er trúin á fólk og að því sé treystandi fyrir að taka ákvarðanir um eigið líf. Svo fremi sem það skaðar ekki annað fólk. Að fólk geti á grunni jafnra tækifæra fundið sína fjöl. Eða eins og gamli góði frasinn segir: „Whatever floats your boat“.
Það er staðreynd að sumir hópar samfélagsins eru kerfislega- og félagslega jaðarsettir. Aldrei í mannkynssögunni hafa þessir hópar staðið jafnfætis hvítum, (cis) karlmönnum þegar það kemur að félagslegum réttindum. Aldrei. Við höfum núna í hlutfallslega stutt skeið sögunnar upplifað það að baráttan hefur þokast áfram. Er það ekki einmitt tærasta mynd frelsisins að fólk almennt fái að njóta sín og sinna tækifæra? Hvers vegna ruggar það tilveru þessara einstaklinga sem eru með vókisma á heilanum?
Öfgar sigra ekki
Eftir stendur að réttindabarátta er sjaldan kurteis. Aktívismi er í eðli sínu oft sjokkerandi. Gengur fram af fólki. Því aðeins þannig er hægt að færa línuna. Mannréttindi falla ekki af himnum ofan. Jaðarsettir hópar hafa þurft að berjast fyrir tilverurétti sínum og þar verða oft tilfinningarík kvikuinnskot sem erfitt er að sjá fyrir hvert leið leiða okkur. Pendúllinn hefur sveiflast fram og til baka og í sumum hópum – líka hér á landi – hefur hann mögulega sveiflast of langt. En við verðum að leitast við að finna jafnvægi í baráttunni, sem mér hefur fundist vanta untanfarið. Þetta snýst ekki um það að annað hvort sé pláss fyrir konur eða karla í samfélaginu okkar. Gagnkynhneigt fólk eða hinsegin fólk. Íslendinga eða útlendinga. Nei – við verðum að finna leið til að koma okkur úr þessum pólum. Hætta upphrópunum. En svarið okkar getur ekki verið að vegna meints pólitísks rétttrúnaðar verði allt að verða aftur eins og það var. Jaðarsettir hópar verði aftur reknir inn í hellana sína.
Hendum leikbók Steve Bannon á haugana og finnum betri leiðir til að stuðla að félagslegu heilbrigði á Íslandi. Ég held að hvers kyns rétttrúnaður sé einfaldlega ekki svarið. Það á við um alla póla. Ég óttast að það hjálpi ekki baráttu kvenna fyrir jafnrétti að jaðarsetja karlmenn. Að það hjálpi ekki baráttu hinsegin fólks fyrir tilverurétti sínum að jaðarsetja gagnkynhneigt fólk. Það hjálpar ekki einum kynþætti að jaðarsetja annan. Þau sem fæðast með forréttindi og tilheyra norminu þurfa ekkert að óttast. Það er nóg pláss. Sama má segja um ólík trúarbrögð, menningu eða lífsskoðanir. Öfgar eru ekki svarið. Svarið liggur í mennsku og hlýju. Að við horfumst meira í augu. Tölum saman. Reynum að skilja og skynja veruleika, vonir og þrár hvors annars. Við erum öll manneskjur og eigum öll pláss. Bara ef við viljum það og veljum það.
P.s. Við manninn sem sat við tölvuna vil ég bara segja; Ekki hafa svona miklar áhyggjur af öðru fólki. Fáðu þér eitthvað gott að drekka og slappaðu af og lestu þér aðeins til um frjálslyndi. Það er góður staður að vera á.
