Karpið

Í ágúst síðastliðnum opinberaði stofnandi Facebook/Meta, Mark Zuckerberg, að Hvíta húsið hefði þrýst á stjórnendur Facebook að ritskoða efni tengt Covid-19 faraldrinum í síðustu forsetakosningum í Bandaríkjunum. Hann lýsti því jafnframt yfir að hann sæji eftir að hafa látið undan þrýstingnum. Í kosningunum sem fara fram núna í haust í Bandaríkjunum staðhæfði hann að Facebook myndi haldast hlutlaust og að stefna miðilsins ætti ekki að skerðast vegna þrýstings frá stjórnsýslu í hvora áttina sem væri.

Atvikið varpar ljósi á vaxandi bil milli tjáningarfrelsis og staðreynda sem er alvarlegt þar sem rangar upplýsingar og falsfréttir geta verið öryggisógn. Ritskoðun á samfélagsmiðlum er greinilega við lýði í einhverju mæli og ekki virðist skorta þrýsting frá hinu opinbera – á vettvangi sem ætlaður er til að heimila öllum frjálsa tjáningu á lýðræðislegum grundvelli. Ritskoðunin er því í besta falli þversagnakennd og gengur gegn upphaflegum grunngildum samfélagsmiðla. Hvar liggja annars mörkin milli ábyrgrar orðræðu og takmörkunar á grundvallarréttindum eins og tjáningarfrelsi, og getum við gefið afslátt af því í lýðræðisríkjum?

Samfélagsmiðlar eiga að styðja við lýðræði og frelsi með því að hjálpa við að veita yfirvöldum aðhald þar sem fólk hefur færi á að tjá sig og hafa áhrif með einhverju sem myndi annars kannski ekki rata í fjölmiðla. Flest getum við verið sammála um að sumir taka þessu of frjálslega eins og Donald Trump, fyrrverandi Bandaríkjaforseti, en hann er ágætis dæmi um hvaða áhrif frjálsræði á samfélagsmiðlum getur haft. Á hinn bóginn fékk stjórn Justin Trudeau á sig gagnrýni fyrir að beita ritskoðun í heimsfaraldrinum, sérstaklega í tengslum við neyðarlögin sem voru notuð við mótmælunum gegn bólusetningum árið 2022. Þar erum við með tilfelli þar sem stjórnvöld hefta upplýsingaflæði í yfirskini öryggis og geta beinlínis villt um, en þetta tilfelli hefur alla jafna skapað umræðu um hvernig ritskoðun getur haft áhrif á friðsamlega tjáningu og lýðræðisleg réttindi. Þrátt fyrir að einhverjar skoðanir geti þótt skrýtnar og séu á skjön við háværa minnihutann, er mikilvægt að fólk fái um frjálst höfuð strokið. Eina skilyrðið er að fólk beri ábyrgð á eigin orðum; ef orð eru skaðleg eða fara gegn lögum þá getur það einfaldlega haft afleiðingar.

Ritskoðun í þágu almannahagsmuna eða til að stýra umræðunni?

Miklum vinsældum samfélagsmiðla hefur óneitanlega fylgt mikil aukning á útbreiðslu falsfrétta og misvísandi upplýsinga. Afleiðingarnar geta líka verið afdrifaríkar, eins og sjá má í tilfellum forsetakosninganna í Brazilíu 2022 og þjóðarmorðsins á Róhingjum í Myanmar frá 2016-2017, sem byrjaði með áróðri á Facebook. Miðlarnir hafa því gripið í ritstjórnina annað hvort af fúsum og frjálsum vilja eða, það sem er líklega algengara, vegna utanaðkomandi þrýstings. Ofangreint dæmi frá Facebook varðandi Covid-19 er gott dæmi um þetta. Lýðræðisríki og samfélagsmiðlar standa því frammi fyrir því hvenær eigi að takmarka tjáningarfrelsi í þágu almannahagsmuna.

Heilbrigðisyfirvöld stóðu sem dæmi frammi fyrir því að rangar upplýsingar um bóluefni eða sjálfan Covid-19 vírusinn ógnuðu velferð of margra til að leyfa þeim að standa óáreittum. Vandamálið er þó það að um leið og einhver er farinn að stýra umræðunni og takmarka valið efni er erfitt að vita hvar á að draga línuna. Það opnar á þann veruleika að í fleiri tilfellum sé hægt að sannfæra fólk um að orðræða sé „skaðleg“ með það að takmarki að stýra umræðunni í þágu stjórnvalda eða valinna aðila. Pútín notar til dæmis sömu rök til að bæla niður gagnrýni á Úkraínustríðið í Rússlandi. Væri ekki nær fyrir okkur að grípa mögulega til annarra aðgerða eins og fræðslu, eða að efla fjölmiðlalæsi og gagnrýna hugsun fólks? Það er nefnilega hægt að skilgreina skaðsemi út frá mismunandi forsendum og því er ekkert svo galið að ritskoðun gæti þróast út í einhverskonar stjórntæki sem takmarkar opinbera umræðu, stýrir henni og kæfir andstöðu. Við getum séð hvað þetta fyrirkomulag virkar skínandi vel í Kína, Norður-Kóreu og Rússlandi.

Úr verndun í stjórnun 

Vaxandi tilhneyging til ritskoðunar er grundvallarvandamál fyrir frjálslyndi. Þegar hispurslaus tjáning getur skaðað samfélagið með röngum upplýsingum eða hatursorðræðu lendir frjálslyndið á skjön við eigin grunngildi, sem snúast að endingu um einstaklingsfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt án afskipta heildarinnar. Tjáningafrelsið er einn af hornsteinum frjálslyndisstefnunnar ásamt öðrum réttindum eins og fjölmiðlafrelsi, frjálsum kosningum og verkfallsrétti. Það er meðal annars verndað í 73. grein stjórnarskrárinnar, þar sem segir:

1. Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.
2. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.
3. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.

Þetta er því allt spurning um hvar línan liggur og hvenær það er orðið réttlætanlegt að hindra frjálsa tjáningu á grundvelli öryggis eða verndunar. Það vefst vonandi ekki fyrir neinum að í tilfellum hatursorðræðu, ærumeiðinga eða öryggisógna erum við ekki að tala um að óheft tjáning eigi rétt á sér. Á þessu er þó vanalega tekið með viðeigandi lagaramma, að minnsta kosti í vestrænum ríkjum. Frjálslynd lýðræðisríki þurfa einfaldlega að aðlagast nýjum veruleika, en hvernig það verður gert mun ráða úrslitum um hvort við varðveitum tjáningarfrelsið eða tökum upp stýrða orðræðu eða jafnvel sefjun.

Ábyrgð einstaklinga

Þegar við tölum um takmarkanir á tjáningarfrelsi í lýðræðisríki er nauðsynlegt að við finnum jafnvægi milli ábyrgðar og frelsis. Heimspekingurinn Immanuel Kant orðaði það þannig að frjáls beiting skynseminnar á opinberum vettvangi væri forsenda sjálfræðis. Þrátt fyrir að einhver mörk séu sett á einkavettvangi eins og í starfi eða embætti ættu því allir einstaklingar að njóta óhefts frelsis til að tjá skoðanir sínar opinberlega án ótta við ritskoðun. Frjálsar rökræður eru eina leiðin til að við getum öðlast skilning á ólíkum sjónarmiðum og ritskoðun brýtur í bága við lýðræðisleg gildi, hvort sem hún er réttlætt með pólitískum markmiðum eða almannahagsmunum. Okkur ber líka sem notendum samfélagsmiðla að taka ábyrgð á okkar eigin tjáningu.

Gagnrýnin hugsun er lykilatriði hér til að skoða hvernig við tjáum okkur ásamt því að hafa þekkingu og hæfni til að greina falsfréttir eða misvísandi upplýsingar frá því sem er okkur raunverulega gagnlegt. Við þurfum jafnframt að geta þolað aðrar skoðanir en þær sem samræmast okkar eigin, en það er til lítils að brenna fólk á báli þegar það hefur aðrar skoðanir en okkar eigin. Það er aftur á móti afar hollt fyrir okkur að vera opin fyrir öðrum og gagnstæðum skoðunum til að víkka út hugarfarið okkar, efla gagnrýna hugsun og til þess að lenda ekki inni í bergmálshellum (e. echo chambers) á miðlunum okkar.

Gagnsæi samfélagsmiðla er einnig gríðarlega mikilvægt og að þeir geti haldið sig utan við pólitískan þrýsting þar sem að þeir eru mikilvægt tól fyrir fólk í dag til að geta stundað frjálsa tjáningu. Það er kominn tími til að við sem samfélag íhugum hvar jafnvægið liggur milli óhindraðrar tjáningar og öryggis. Eins og Kant orðaði það: „Caeser non est supra grammaticos“ eða „keisarinn er ekki hafinn yfir málfræðingana,“ þ.e. yfirvöld eiga ekki að stjórna sannleikanum og samfélagið þarf að geta framfleytt frjálsri umræðu til að tryggja raunverulegt einstaklingsfrelsi. Aðeins þannig getum við staðið vörð um lýðræði þar sem öll sjónarmið fá að heyrast – líka þau sem okkur líkar ekki að heyra.

Gunnhildur Birna Gunnarsdóttir